Stereo imaging, hoe beoordeel je dat?

Maxwell-Blown-Away-Guy

Hoewel ik me vooral bezig houd met ondernemingsstrategie en bedrijfsvoering in de Hifi sector en daarover schrijf op Alpha-Audio, ben ik ook een Hifi liefhebber, een luisteraar. Als liefhebber valt me tijdens interviews met fabrikanten van apparatuur en producenten van muziek nogal eens op dat stereo imaging een lastig onderwerp voor hen is. Zij weten niet hoe een individuele luisteraar de resultaten van hun werk ervaart en beoordeelt. Daardoor rijst bij mij de vraag hoe ík mij eigenlijk een mening vorm over de ruimtelijke weergave van muziek. Bijvoorbeeld als er een nieuw audio formaat wordt geïntroduceerd.

Volgens mij heeft iedereen zich er wel eens over verbaasd hoe het in godsnaam lukt om het geluid van een heel symfonieorkest driedimensionaal uit twee speakers te krijgen. Ik begrijp dat er veel factoren zijn die beïnvloeden hoe je als luisteraar de plaatsing van instrumenten en stemmen waarneemt in de ruimte rond de luisterpositie. In het algemeen speelt het verschil in het moment waarop geluid ons linker- en rechteroor bereikt een grote rol. Als een toon je rechteroor bereikt even voordat diezelfde toon je linkeroor heeft bereikt denk je dat die toon van rechts komt, want daar kwam het geluid het eerste aan.

Er zijn ook nog allerlei specifieke factoren van belang. De kwaliteit van de opname is er natuurlijk één van. Vervolgens spelen de eigenschappen van mediaspeler, versterker en speakers een grote rol bij de weergave. Dat geldt ook voor de akoestiek in de kamer in het algemeen en de dimensies van de kamer in het bijzonder. Ik heb me door een akoestikus laten vertellen dat ook de vorm van onze oorschelp invloed heeft. Die bepaalt immers hoe het geluid in ons oor rond stuitert voordat het trommelvlies wordt bereikt. Dan is er nog de manier waarop we hebben leren luisteren, dus hoe we klanken in onze hersenen interpreteren. Zo zijn er ongetwijfeld nog meer factoren te noemen.

Daarom heeft iedereen weer andere opnames die in zijn of haar kamer een goede stereo imaging hebben. Ikzelf ben bijvoorbeeld erg te spreken over het album ‘From Whence We Came’ van Ensemble Galilei. In een andere ruimte of voor een ander persoon zijn dat weer andere albums. Er zijn eigenlijk nauwelijks algemene uitspraken over te doen. Het hangt er nogal van af.

SHI

En nu is er Sonorus Holographic Imaging (SHI). De Nederlander Arian Jansen is de bedenker van dit stereo formaat. Hij maakt gebruik van de plaatsing van de speakers in de ruimte en de tijdsfasering van het geluid. Door die tijdsfasering zorgvuldig te bewerken kan hij het geluidsveld in de luisterruimte vullen. Het wordt driedimensionaal. Als de twee speakers niet goed zijn geplaatst of als die speakers uit fase zijn gaat het effect verloren. Immers, dan kloppen de tijden niet meer waarmee het geluid de oren van de luisteraar bereiken. Jansen beweert dat, als die speakers dus goed staan en als je netjes op de sweet spot zit, je een geluidsveld ervaart van meer dan 180 graden om je heen, dat bovendien ook is opgevuld. Dus, de muziek heeft ook echt diepte voor jou als luisteraar. Dat is natuurlijk nogal een claim.

Sinds enige tijd werkt het Californische kwaliteitslabel ‘Yarlung Records’ samen met Arian Jansen in de productie van muziek in het SHI formaat. Er staan enkele testtracks op deze webpagina en inmiddels zijn er een drietal albums in SHI beschikbaar. Ik heb de testtracks goed beluisterd. Vervolgens heb ik een aantal tracks van het album getiteld ´Nostos: The Homecoming of Music’ beluisterd, zowel in SHI-stereo als in multichannel. Daarbij heb ik aandacht besteed aan een goede speakerplacement.

Ik moet zeggen dat ik onder de indruk ben van de 3D kwaliteit van de testtracks. Bovendien hoor ik weinig verschil in de multichannel weergave en de SHI-stereo versie van enkele Nostos tracks. Beide versies hebben voor mij een prima ruimtelijke positionering.

Trukendoos?

Het probleem is dat ik niet zomaar geloof dat SHI geen trukendoos is. We weten dat er in het verleden stereoformaten zijn geïntroduceerd die pretendeerden een betere ruimtelijke weergave te leveren waar naderhand niets meer van is vernomen. Het gewone stereoformaat kan immers al heel goede opnames opleveren, wat zou ik dan nog meer willen? Niets toch. High-end liefhebbers zijn vooral bezig met het zo zuiver mogelijk weergeven van die opname. Dat is mijn standpunt. Tenminste…bijna. Ergens heb ik toch twijfels. Ik wil een vernieuwing die voor mij goed klinkt niet zomaar afwijzen.

Daarom heb ik enkele telefoongesprekken gehad met Bob Attiyeh, de producer van Yarlung Records. Ik heb hem gevraagd om uitleg, met name over de manier waarop SHI werkt en over de manier waarop Yarlung produceert. Maar ook over de vraag in hoeverre de weergave van het geluidsveld overeenkomt met de situatie tijdens de opname. Bob deed welwillend zijn best om mijn vragen uitvoerig te beantwoorden. Echter, tijdens die gesprekken realiseerde ik me dat het mij eigenlijk niet gaat om deze vragen. Deze dingen weet je nooit als je naar een stereo opname luistert.

Elke stereo opname is bewerkt op een manier die ik als luisteraar niet ken. De weergave is altijd een afbeelding van de werkelijke situatie bij de opname en niet méér dan een afbeelding. Als dat bij mij qua ruimtelijkheid de illusie wekt dat ik in de opnameruimte zit ben ik heel tevreden. (De kwaliteit van het geluid is een ander verhaal, maar daarover gaat het wat mij betreft nu even niet). En daarbij realiseer ik me dat een ander persoon in een andere ruimte met andere apparatuur die ervaring weer bij andere albums zal hebben. Volgens mij is er niet méér. Ik ga Sonorus Holographic Imaging dus daarop beoordelen.

Vraag

Mijn vraag aan u is hoe u hierover denkt. Is een stereoweergave nooit méér dan een afbeelding? Is die voor iedereen en in elke ruimte weer anders? En, moet je een innovatie als SHI dus eenvoudig daarop beoordelen: op hoe het voor jou klinkt?

Ik ben benieuwd wat u vindt.

Gerelateerde berichten

Vivid Audio Giya G1 Spirit

Presentatie Vivid Audio Giya G1 Spirit

We zijn bij Terrasson Audio op bezoek geweest waar de nieuwe Vivid Audi Giya G1 Spirit staat. De G1 Spirit is de opvolger van de Giya G1 die in 2008 op de markt is verschenen. Laurence Dickie – de ontwerper van de Vivid Audio luidsprekers – legt haarfijn uit wat er allemaal veranderd is in […]

Meten

Meten is weten?

OPINIE – Je hoort het overal: meten is weten! Het is niet meetbaar, dus niet hoorbaar. Ik meet geen verschil, dus er is geen hoorbaar verschil. Onzin! Metingen vertellen maar een deel van het audioverhaal. De oren de rest. 

Sfeerverslag IFA 2018

We hebben de afgelopen week over de IFA in Berlijn gerend. Met een camera natuurlijk. Om u een idee te geven van wat er te zien is: een compleet sfeerverslag van de beurs. We kunnen natuurlijk niet écht alles laten zien, maar we hopen dat we u hiermee een goed idee kunnen geven. 

27 reacties

  1. Een heel verhaal omtrent stereo formaten.
    Wat is de meest gangbare stereo vorm?

    Ik kan mij nog een cd’tje herinneren van Ufo – live in Tokyo, waar met Victor (JVC) technologie een stereo opname is gemaakt. Die cd klink ruimtelijk, geen ruis, perfectie.

    De SHI techniek is fijn, maar ik heb veel muziek die 180 graden mij omringt.
    Zet luidsprekers goed neer, doe wat aan de akoestiek van de luisterruimte en veel muziek in stereo is zowat 3D.

  2. Ik heb een uur lang geconcentreerd de stereo en shi fragmenten vergeleken. Wat opvalt is dat de stereo muziek minder ruimtelijk klinkt dan de meeste van mijn cd’s. Bij de shi fragmenten zijn de instrumenten niet meer op een hoopje geveegd. Ze hebben elk hun plek, ook in de diepte. De akoestische informatie klinkt geloofwaardig en de muziek klinkt natuurlijker. Bij het fragment ‘redwinged blackbirds test’ is de opnameruis (wind?) bij stereo aanwezig als een versluierend gordijn. Bij shi vormt zich de ruis tot een bal in de ruimte en verstoort de natuuropname zo bijna niet meer. Klinkt shi veel beter dan de goede opnames in mijn collectie? Nee, dat niet. Ook daar zijn cd’s te vinden met gelijksoortige eigenschappen.

  3. Dag X
    (1 minpuntje van de nieuwe layout is dat je niet meer ziet wie het artikel geschreven heeft).

    We weten dat je een punt hebt (mono) en dat 2 punten een lijn definiëren (Stereo) m.a.w. in de praktijk een breedte. Ik vermoed dat onze perceptie zaken als “diepte” er zelf bij verzinnen.
    Net als bij een foto, daar menen we ook diepte te zien terwijl een foto (B*H) zo 2 dimensionaal is als maar mogelijk.

    Ik zou me kunnen voorstellen dat we veel reverb als diepte ervaren (kennen we van grote gebouwen).

    Claims zijn er in soorten en maten, als men beleving (marketing) praat dan heb je geen flauw idee of er ook een wetenschappelijke basis is voor het geheel.

    Als ik dit lees http://www.sonorusaudio.com/

    The input channels are used at their highest available resolution. Since the analog process doesn’t use any form of truncation or rounding, the output channels will each contain at least the same resolution as any of the input channels. After recombination, the resolution of the remaining two channels is significantly higher than any of the original input channels.

    In order to preserve this very high level of detail, the result is recorded onto analog tape at 15ips. An important additional benefit of analog tape is that the playback of the medium is the least intrusive and least compromising of any of the available media, allowing the degradation by the playback equipment of the recording to be less than vinyl or digital media.

    Dan zie ik geen wetenschappelijke onderbouwing.
    Men heeft geen kaas gegeten van digitaal.
    Kennelijk ook nooit gehoord van generation loss, inherent aan het mengen van analoge bronnen.

    Ruikt naar iemand die de vervorming inherent aan analoog prettig vind klinken. Kennelijk een reel to reel fanboy.

    1. Dag Vincent,
      Ik ben de auteur van dit artikel en heb ook begrepen dat Alpha-Audio auteursnamen weer gaat toevoegen. Bedankt voor je inzichten. Volgens mij is dit inderdaad een reel to reel liefhebber. Ik blijf nog wel met de vraag zitten of je als luisteraar een algemeen oordeel kunt geven over een innovatie mbt stereo imaging of dat je eigenlijk weinig anders kunt doen dan luisteren in jouw specifieke situatie. De reden zou dan zijn dat je so wie so nooit weet hoe men bij de opname te werk is gegaan.
      Wat denk je?

      1. Dag Hendrik

        Ik vind je vraagstelling wat te diffuus.

        Per definitie luister je in een specifieke situatie, er bestaat niet zo iets als een generieke situatie.
        Als je niks anders doet dan wat luisteren, en dat nog eens op zicht (je weet wat er speelt), dan is het resultaat per definitie een subjectieve indruk.

        1. Dag Vincent.
          Inderdaad moet ik wat preciezer zijn. Ik ben nieuwsgierig naar het volgende. Als er een innovatie wordt geclaimd van het stereoformaat dan kun je op allerlei manieren proberen je een oordeel te vormen. Je kunt proberen uit te vinden hoe men de opname heeft gemaakt en hoe men die vervolgens heeft bewerkt. Je kunt ook proberen uit te vinden wie de opname heeft gemaakt of wie het mixwerk heeft gedaan. Maar dat is iets wat je je normaal gesproken van opnames in het standaard stereoformaat ook niet afvraagt. Bovendien wordt de belevenis tijdens het luisteren door veel andere factoren bepaald. Bijvoorbeeld, de kenmerken van de weergave apparatuur en de speakers, maar ook door de dimensies van de luisterkamer. Dan speelt de vormgeving van je oren een rol, evenals je hersenen. Daardoor kun je op het standpunt staan dat het luisteren een subjectieve en ook specifieke belevenis is. In andere omstandigheden klinkt een andere opname misschien weer beter. Voor het vormen van dat oordeel kun je dus niks anders dan in jouw situatie luisteren en bedenken wat je het mooiste vindt.

          Maar je kunt ook op het standpunt staan dat je, door een-voor-een alle verstorende omstandigheden weg te nemen en door refentie-apparatuur te gebruiken, tot een objectieve luisterervaring en een objectief oordeel kunt komen. Dan kun je dus in het algemeen de beste opname of het beste audioformaat bepalen. Ikzelf neig naar het eerste standpunt, maar wil graag weten wat jullie vinden.

          Hopelijk is dit wat duidelijker.

          Bedankt voor het meediscussiëren. Groet, Hendrik.

          1. Hendrik,

            dank voor je toelichting.

            Wat kanttekeningen
            Maar je kunt ook op het standpunt staan dat je, door een-voor-een alle verstorende omstandigheden weg te nemen en door refentie-apparatuur te gebruiken, tot een objectieve luisterervaring en een objectief oordeel kunt komen.

            Dat vind ik ten principale onjuist, je kunt het subjectieve niet uitbannen met apparatuur om de eenvoudige rede dat niemand door zijn perceptie heen kan luisteren.
            De enige manier om de invloed van de perceptie uit te sluiten is een blinddoek test.
            Een mooi voorbeeld van de invloed van de perceptie vind je hier: http://seanolive.blogspot.com/2009/04/dishonesty-of-sighted-audio-product.html

            Dat laat onverlet dat ook indien je de juiste testmethode hanteert ( experimental design) uiteraard de experimental setup (ruimte, apparatuur, afstelling van de apparatuur, programmamateriaal) van grote invloed blijft.
            Dus een geoptimaliseerde luisterruimte + neutrale apparatuur is iets wat je moet nastreven.
            Daar zijn wel richtlijnen voor te vinden b.v. https://tech.ebu.ch/docs/tech/tech3276.pdf
            Mij zakt de moed dan wat in de schoenen.

            Kalibreren van het niveau waarop je luistert is ook erg belangrijk. Dat is die fameuze Fletcher-Munson curve.
            Zak iets in de SPL en de bassen worden onevenredig zachter en omgekeerd.
            Bob Katz heeft daar een leuk artikel over: https://www.digido.com/portfolio-item/level-practices-part-2/

            Dat laat onverlet dat je claims ook moet behoordelen op hun inhoudelijke merites.

            Het is dus erg lastig om het subjectieve uit te bannen. Dat is vaak (te) duur en (te) bewerkelijk.
            Een goede luisterruimte, neutrale apparatuur en een gekalibreerd niveau helpen uiteraard wel.

            Verder denk ik dat het veel uitmaakt hoe je je rol ziet.
            Als individu kan ik prima leven met een puur hedonistische benadering: wat ik mooi vind, is datgene waar ik voor ga.
            Op het moment dat je een journalistiek product wilt afleveren vind ik dat uitgangspunt te mager.
            Maar daar zijn veel reviewers het duidelijk niet mee eens.
            Die zien hun subjectiviteit voor de objectieve werkelijkheid aan.

            Groet

            Vincent

            1. Hallo Vincent,
              Goed verhaal, kan ik me grotendeels prima in vinden. Vwb de rol van degene die een verhaal schrijft heb je een goed punt, vind ik. Ik heb het artikel geschreven als gewone luisteraar die zich een oordeel wil vormen over de stereo imaging van een nieuw stereo formaat. Dan is het subjectieve dus heel begrijpelijk. Ik was daarbij nieuwsgierig naar de manier waarop anderen dat zien. Dat zou het begin kunnen zijn van een meer journalistieke benadering waarbij de journalist een gevoel moet hebben van de verschillende manieren waarop mensen hier tegenaan kijken. Een reviewer moet volgens mij goed vermelden hoe de review is gedaan. Het standpunt dat is ingenomen, het reviewproces, de gebruikte apparatuur, waar er is geïnterpreteerd, welke personen zich een mening hebben gevormd, hoe conclusies zijn getrokken en dergelijke. Hoewel een review niet helemaal objectief kan zijn, kan de reviewer wel zoveel mogelijk objectiveren. Als een review sterk persoonlijk is dan kan dat volgens mij ook heel interessante inzichten opleveren, maar dan moet het voor de lezer duidelijk zijn dat het een subjectieve insteek heeft. Is een interessante discussie, maar wel een discussie die een beetje wegloopt van de insteek van dit artikel over stereo imaging.

              Wellicht zullen we hierover nog eens verder van gedachten wisselen.

              Groeten,
              Hendrik.

    2. Beste Vincent,
      Hier staat duidelijk https://www.volkskrant.nl/wetenschap/gooi-die-mp3-maar-in-de-prullenbak~b522cf97/ deze mening deel ik ook.
      De best klinkende opnames werden gemaakt op 2 sporen 15ips,waarom?!!!eigenlijk logisch, de reden gaat trouwens ook op inzake de digitale opname. Het geluid wat we horen is analoog, wat synthesizers is electronisch, maar beiden worden via ACD opgenomen, deze moet evenals de DAC die wij gebruiken van topkwaliteit zijn, dan is het verlies +/- 0,0002%
      Geluidsweergave is met ‘n high-end koptelefoon prima, maar het 3D effect is geen idefix, hoe beter de boxen (goed geplaats) hoe beter het effect. De Quad ESL werd niet voor niets phantom speaker genoemd.

  4. Hmm, tja. Ik heb veel zitten upgraden aan mn speakerfilters, met als achtergrond gedachte dat wanneer iets niet klopt, dat specifieke iets naar de voorgrond komt als storend. Wanneer t je lukt om dat de nek om te draaien neemt de rust toe en trekt het geluid zich nog meer terug naar achteren. Je komt vanzelf op een punt waarbij het veld zich sluit tot een soort samenhangend geheel, een hologram zo je wil, al is dat in mijn geval wat overdreven. Het punt is dat de ruimtelijkheid vanzelf gaat opvallen wanneer de narigheid weg is uit je geluid. Het is iets wat er sowieso in zit, ook afhankelijk van de opname, als alles rustig is wordt het een doorluchtige aangelegenheid. Waarbij de nauwkeurigheid van de plaatsing afhangt van de kwaliteit van je bron. Anyway, in principe zou ik niet te moeilijk doen over 180 graden. Why. Wat goed is is mooi en wat mooi is is goed.

    1. Hallo Rob, Dat is een mooi adagium: ‘wat mooi is is goed’. Ik denk dat we allemaal verwachten dat het vanzelf mooi wordt als we alle narigheid uit het geluid weg halen. Dat wil zeggen als de opname goed is natuurlijk. Kan wel een enorm geknutsel zijn.

  5. Een uiterst bevredigende holografische 3D weergave is al mogelijk met gewone stereo opnamen die door een goede stereo setup en zorgvuldig geplaatste luidsprekers worden weergegeven. Met een ‘sweet spot’ krijg ik het meteen benauwd… Dat is tegenwoordig ook niet meer nodig met goede audio apparatuur en goed geplaatste weergevers.

  6. Stereo is en blijft voor mij het summum van het genieten van muziek. Een subwoofer ‘n must als de stereo speakers het laag missen. Als je naar het concertgebouw in Amsterdam gaat, is de beste plaats in de zaal, beslist niet tussen de muzikanten. Trouwens het is ook een vreemde gewaarwording als je naar een septet luistert, en het komt met jazz vaak voor dat de muzikanten ‘n solo partij hebben, en geloof me je vindt dit echt niet prettig, als de muzikant, dan weer voor en dan weer van achter en links en rechts wisselt. Het is alleen geschikt voor films.

    1. Stereo kun je niet opnieuw uitvinden, je hebt pan/pot van LINKER- naar RECHTER kanaal en alles wat er tussen zit. Je hebt de gain zo gezet dat het signaal niet overstuurt wordt, en dan (gain draaiknop laten staan) kun je met de faders omhoog versterken dan wel (logisch) omlaag verminderen. Afregeling solist, PAN/POT in de middenstand en de fader helemaal omhoog. De overige kanalen (microfoons) bepalen waar de muzikanten in het stereobeeld zitten, het 3D effect wordt bepaald door de faders. Het reverb/echo apparaat die ook aangesloten zit (tussen het kanaal) op de mengtafel,de hoeveelheid reverb wordt per kanaal geregeld, dit zorgt voor de kunstmatige akoestiek. (Dit moest bij het bovenstaande, per ongeluk op Reactie plaatsen getoetst)

        1. Goedemiddag Hendrik,
          Ben eigenwijs, maar volgens mij is het zoiets als, een auto geparkeerd staat, dan duurt het veei langer wanneer het licht ‘n afstand overbrugd, dan wanneer dezelfde auto dito verlichting 300 km/u rijdt. Het beste stereo formaat is en blijft analoog op ‘n 2 sporen recorder die 15 inch/seconds draait. Ervanuit gaan dat de rest, microfoons, plaatsing ADC perfect is. Is een verbetering alleen maar mogelijk als de natuurlijke akoestiek, dan het reverb apparaat toegepast wordt.

          1. Dag Ferdy,
            Ik vind je niet eigenwijs. Ik ben nieuwsgierig naar de mening van lezers van Alpha-Audio over stereo imaging. Daarom heb ik dit stukje geplaatst. Gelukkig zijn er diverse mensen, waaronder jij, die de moeite hebben genomen om hun mening op te schrijven. Daarvoor bedankt.

            1. Goedemiddag Hendrik,

              Graag gedaan, maar mis op de site de mogelijkheid om aan te vinken, dat er bericht (e-mail) wordt gestuurt indien er een reactie op mijn reactie is.
              En vindt het onbehoorlijk om niet te reageren, maar het is nu lastig om er achter te komen.
              Zou het zeer op prijs stellen als deze optie weer vermeld werd.
              Met vriendelijke groet, Ferdy

  7. Lijkt mij heel mooi, lijkt misschien wel op een verbeterde versie van Q sound?
    Q sound gaf ook een stereo beeld van 180 graden om je heen, er zijn cd’s met nummers die Q sound effecten hebben.
    Ik speel met Magnepan wat ook een mooi diep stereo beeld geeft.

Geef een reactie